Wie geeft jou vrijaf?

Een klein gedachte-experiment. Je wilt volgende week vrijdag vrij nemen. Geen reden, gewoon: een dag zonder mails, zonder klanten, zonder dat iemand iets van je nodig heeft. Je vult een verlofaanvraag in en legt ze op het bureau van je baas.

Alleen: die baas ben jij.

Wat gebeurt er met die aanvraag? Wordt ze goedgekeurd? Of krijgt ze een gele post-it met "Liever niet die week, het is druk", net zoals de vorige drie?

Wie ooit voor zichzelf begon om vrij te zijn, kent dat stille ongemak. De spanning tussen vrijheid en verantwoordelijkheid als ondernemer is zelden een kwestie van planning. Ze gaat over iets anders: welke soort vrijheid je eigenlijk zocht, en wie er sindsdien over je agenda beslist.

De bevrijding die geen bevrijding werd

Vraag tien ondernemers waarom ze ooit de sprong waagden, en je hoort varianten op hetzelfde antwoord. Niemand die over mijn schouder kijkt. Zelf beslissen. Mijn eigen uren.

En dat klopt. Een tijdje toch.

Want ergens onderweg schoof er iets. De baas van vroeger verdween, maar er kwamen er andere in de plaats. Klanten die om 21u nog "even" bellen. Medewerkers die op je loon rekenen. Een bank met een eigen idee over wat "rustig aan" betekent. En vooral: een innerlijke baas die nooit naar huis gaat.

Het vreemde is dat die laatste vaak de strengste is. Hij keurt geen verlof goed. Hij vindt dat jij het nog wel even kunt afwerken. Hij heeft nooit een functioneringsgesprek gehad, want wie zou dat met hem durven voeren?

Je bent dus niet minder gaan werken voor een baas. Je bent voor een baas gaan werken die je beter kent dan wie ook, en die net daarom weet waar je zwak staat.

Vrijheid en verantwoordelijkheid als ondernemer: waarom ze botsen

Vrijheid en verantwoordelijkheid botsen voor ondernemers omdat ze op hetzelfde moment groeien: hoe meer je zelf beslist, hoe meer er op jou rust. Wie enkel vrijheid zocht als ontsnapping, voelt die verantwoordelijkheid al snel als een nieuwe kooi; wie weet waarvoor hij vrij wilde zijn, draagt ze lichter.

Dat is geen probleem van tijdbeheer. Je kunt je agenda in kleurtjes zetten, blokken inplannen en de beste apps gebruiken: als de verlofaanvraag in je hoofd telkens geweigerd wordt, verandert er weinig.

Het probleem zit een laag dieper. In de manier waarop je naar vrijheid kijkt.

Vrij ván, maar vrij óm?

In 1958 hield de filosoof Isaiah Berlin in Oxford een lezing die nog altijd geciteerd wordt: Two Concepts of Liberty. Hij maakte er een onderscheid dat voor ondernemers verrassend herkenbaar is.

Er is vrijheid ván: vrij zijn van inmenging, van iemand die jou tegenhoudt of je zegt wat je moet doen. En er is vrijheid óm: de ruimte om zelf richting te geven, om te kiezen voor iets.

Veel ondernemers zijn begonnen met een heel duidelijk idee van de eerste soort. Vrij ván de baas, vrij ván de vergaderingen, vrij ván het systeem. Over de tweede soort hadden ze veel minder nagedacht. Vrij om... wat eigenlijk? (Een vraag die vaak pas jaren later echt binnenkomt, zoals in Wat wil ik eigenlijk nog als ondernemer?)

En daar wringt het. Wie enkel weet waarvan hij weg wilde, blijft in zekere zin aan dat vertrekpunt vastzitten. Je bouwt een bedrijf als verzet tegen iets, en ongemerkt wordt het bedrijf zelf het ding waartegen je je verzet.

Herkenbaar? Dan is dat geen falen. Het is een vraag die nog niet gesteld was.

Het beeld dat er nog altijd niet staat

De psychiater Viktor Frankl schreef in Man's Search for Meaning dat vrijheid niet het laatste woord is: ze is "maar een deel van het verhaal en de helft van de waarheid" (vrij vertaald). Hij stelde voor om het Vrijheidsbeeld aan de Amerikaanse oostkust aan te vullen met een Beeld van Verantwoordelijkheid aan de westkust.

Het mooie, of het grappige, afhankelijk van je humeur: dat beeld bestaat nog altijd niet. Er is een ontwerp, er is een stichting, er werd in 2024 nog naar een locatie en naar geld gezocht. Het vrijheidsbeeld kreeg Amerika destijds cadeau. Aan de verantwoordelijkheid wordt nog altijd gebouwd.

Bij ondernemers gaat het vaak net zo. De vrijheid kreeg je op de dag dat je je ondernemingsnummer aanvroeg. Hoe je die verantwoordelijkheid wilt dragen, daar heeft niemand je een handleiding voor gegeven. Dat beeld moet je zelf zetten.

Je wilt gezag, en je wilt er niet onder staan

Hier wordt het persoonlijk. Want vrijheid en verantwoordelijkheid zijn geen abstracte begrippen; ze hangen aan je karakter.

Sommige mensen hebben vrijheid nodig om te kunnen presteren. Niet als luxe, maar zoals een ander zuurstof nodig heeft. Wie zo in elkaar zit, voelt elke vorm van controle als een kleine verstikking: een klant die alles wil afstemmen, een partner die "even meekijkt", een bankier met een spreadsheet.

Tegelijk dragen net die mensen vaak heel graag verantwoordelijkheid. Ze willen het stuur in handen. Ze willen gezag hebben, maar er zelf niet onder staan.

Dat is geen tegenstrijdigheid om weg te werken. Het is een spanningsveld om te leren kennen, net zoals de vraag welke structuur bij jou past: genoeg houvast om op te steunen, niet zoveel dat je erin vastloopt. Wie het niet kent, schiet heen en weer: de ene week alles zelf willen controleren, de volgende week alles willen loslaten.

Vasthouden, vasthouden, en dan alles omgooien

Misschien herken je dit patroon. Maandenlang hou je vast. Je draagt, regelt, plant, zegt ja. Je klaagt niet, want je hebt hier zelf voor gekozen, nietwaar? Stilzitten lukt toch al niet zo goed (wie dat herkent: waarom kan ik niet stilzitten?).

En dan, op een dinsdagochtend die er niet bijzonder uitzag, gooi je het roer om. Je stopt met een klant. Je zet een product stop. Je zegt tegen je partner dat je "misschien alles wilt verkopen". Mensen rondom je schrikken. Jij eigenlijk ook een beetje.

Dat plotse omgooien voelt als vrijheid, maar vaak is het iets anders: de druk die zo lang werd ingehouden dat er nog maar één uitweg overbleef. Een verlofaanvraag die zo vaak geweigerd werd, dat je uiteindelijk ontslag neemt. Bij jezelf.

Er bestaat een rustigere weg. Niet door minder vrijheid te willen, maar door eerder te weten waar je grenzen liggen, en wanneer je ruimte nodig hebt vóór je ze opeist met een klap op tafel.

Drie vragen voor je volgende verlofaanvraag

Geen stappenplan, wel drie vragen om eens bij stil te staan. Liefst niet tussen twee afspraken door.

• Waarvan wilde je destijds vrij zijn? Schrijf het op, zo concreet mogelijk. Kijk dan of je bedrijf vandaag niet stilletjes op datzelfde ding is gaan lijken.
• Waarvoor wil je vandaag vrij zijn? Niet "minder werken", maar: wat zou je doen met die vrije vrijdag, als niemand het zou zien?
• Welke verantwoordelijkheid draag je omdat ze bij jou hoort, en welke omdat niemand anders ze opnam? Die tweede lijst is vaak langer dan je denkt. En ze is niet altijd van jou. (Meer daarover in Waarom voelt alles als mijn verantwoordelijkheid?)

Merk op welke vraag het meest schuurt. Daar zit meestal het antwoord.

Ontdek het in jouw Succesprofiel

Hoeveel vrijheid jij nodig hebt om goed te functioneren, en hoe jij verantwoordelijkheid draagt zonder erin te verdrinken, verschilt van mens tot mens. Het is geen kwestie van discipline. Het zit in hoe jij in elkaar zit.

Het Succesprofiel brengt dat in kaart. Het is een diepgaande analyse die je niet zelf invult: geen vragenlijst, geen hokjes. Ze wordt opgemaakt volgens een eigen, vernieuwende methode en geeft je een helder globaal beeld, een werkboek met reflectievragen en tien persoonlijke sessies van een uur, live in Astene of online.

Zodat je volgende verlofaanvraag misschien wél wordt goedgekeurd. Door de strengste baas die je ooit had.

Ontdek het in jouw Succesprofiel

Liever eerst kennismaken? Vraag je gratis mini-rapport aan of plan een gratis kennismaking.